آیا رفع تحریم ها موتور دولت را روشن می کند؟

1- بالاخره بعد از سالها زیان، نقطه پایانی بر اشتباه استراتژیک آیت الله خامنه ای به شکل کاملا محترمانه گذاشته شد و با کمترین عوارض مشکل هسته ای ایران حل شد. با اینکه نه آیت الله خامنه ای و نه مشاوران و تصمیم گیران حکومت تصمیمی به عذرخواهی ندارند و اساسا چنین چیزی حتی در مخیله بسیاری هم نمی گنجد، اما حل تحریم ها و مشکل های ایران با جهان تازه رسیدن به خط شروع مسابقه جهانی است.
خلاص شدن از فشار تحریم ها گرچه خوشایند است و احساس سبکی می دهد، اما این سبکی به معنای پرگشودن و پرواز نیست. امروز تحریم ها برداشته شده و امکان تعامل و تبادل با جهان وجود دارد، اما هنوز برای به فعل رساندن این فرصت و پتانسیل یک گام بزرگ دیگر هم لازم است و آن تشویق و دعوت از جهان است برای حضور در ایران، و استفاده از این فرصت فراهم شده. چرا که برداشته شدن تحریم ها "خود بخود" کمکی به وضع اسفناک ایران نمی کند یا حداقل به سرعت دلخواه و ملموس نمی کند.
شرایط ایران مانند دونده ای است که تا بحال اجازه حضور در میدان دو را نداشته و برداشته شدن تحریم ها تنها مجوز حضور در مسابقات است نه آنکه مدالی برگردنش آویخته باشد. خوشبختانه ایران پتانسیل مقام آوری در این رقابت جهانی را بذاته دارد اما باید آن را تسریع و تقویت کرد. چرا که اگر این روند پیوستن به جامعه جهانی سرعت نگیرد، نه تنها مشکلات به شکل و شتاب دلخواه حل نمی شود، که ممکن است دوباره "ایدئولوژی" و "آرمانهای بی سر وته اش" گریبان مردم را بگیرد و به ناکجا آبادی دیگر ببرد. و در بهترین حالت چند سالی دیگر عمر 80 میلیون ایرانی به رویاهای "رهبری جاه طلب" تلف شود.

دولت روحانی انصافا در چند روز اخیر بسیار عالی عمل کرده و برخلاف روند بی عملی و شعارهای بی خاصیت که تا همین اشغال سفارت عربستان و حوادث بعد از آن امتداد داشت، بخوبی از پس بحران "دستگیری ملوان های امریکایی" بر آمد. بحرانی که بازهم سپاه برای دولت ایجاد کرد اما با واکنش سریع دولت و مهار تندروها بخوبی و تقریبا "بدون هزینه" برای ملت خاتمه یافت. همینطور آزادی چند زندانی که به بهانه های عمدتا خبرچینی و جاسوسی! دستگیر شده بودند و نقطه فشاری بر ایران از سوی غرب و بخصوص امریکا محسوب می شدند که با تلاش دیپلماسی روحانی این نقطه سیاه هم از دامن مردم ایران پاک شد.
اولین سخنرانی روحانی در مجلس بعد از رفع تحریم هم نشانه خوبی از حفظ همین فشار بر بخش های متحجر و تندروی حکومت مثل شورای نگهبان دارد که اگر نتیجه اش به حفظ کاندیداهای اصلاح طلب و نهایتا مجلسی غیر یکدست و نه بله قربان گوی رهبر تبدیل شود بسیار دستاورد خوبی است و زمینه را برای بهبود شرایط در آینده فراهم می کند. گرچه حرف و عمل روحانی بسیار متفاوت است اما اگر بتواند چِک پیروزی -عقب نشینی- هسته ای را تنها به "مجلسی غیر فرمایشی" -و نه حتی هم جهت- نقد کند، یک قدم بلند به جلو -در داخل- و در مهار بخش ایدئولوژیک حکومت برداشته است.

2- حُسن حسن روحانی و تفاوتش با محمد خاتمی در این است که روحانی با رهبر بازی می کند و تغیرات را نه در پایه قدرت و سطح مردم و فعالان سیاسی که در نوک هرم قدرت و با آیت الله خامنه ای انجام می دهد. به نظر می رسد که او می داند و پذیرفته که "رییس جمهور" در "جمهوری اسلامی" صرفا یک جایگاه "تشریفاتی و تدارکاتچی نظام" است و بجای پافشاری براستقلال و اقدام مجزای دولت، بر نقش یک "مشاور خیرخواه رهبر" ظاهر شده و در قدم اول بجای اقدام مستقل سعی دارد که نظر مساعد رهبر را جلب کند و از زبان او تغیرات هرچند بطئی را فرمان دهد.
مزیت این روش برای حکومت در این است که هم بتدریج فشار تصمیم گیری از روی آیت الله خامنه ای کهنسال برداشته می شود و هم از خطرات بالقوه مانند حمله نظامی و آشوب داخلی کم می شود و این ثبات باعث افزایش اعتماد رهبر به اعتدالیون است -در مقابلِ وابستگان تندروی مذهبی و سپاه- و اگر ادامه یابد، اولین قدم در رهایی از وضع فعلی خواهد بود. مشابه روشی که ایرانیان بعد از حمله مغول انجام دادند و از طریق استحاله درونی و "مشاوره به هلاکوخان" نظام خونخوار مغولی را به نظامی ادب پرور و مترقی که پیگیر اهداف ملی ایرانیان بود، تبدیل کردند!

زمان مشخص خواهد کرد که این روش آیا به شکل قدیمی اش عمل خواهد کرد یا خیر. چرا که عیب عمده آن این است که برای انجام تغیرات به این شکل نیاز به زمان زیادی هست و در جهان مدرن که دوره ریاست جمهوری تنها 4 سال است، نتیجه استحاله از طریق مشاوره به سلطان مانند زمانهای گذشته چندان مشخص نیست. آیت الله خامنه ای بیش از ربع قرن بر ایران فرمانروایی کرده و تا پایان عمر قدرت را در اختیار خواهد داشت اما دولت ها در ایران در بیشترین حالت 8 سال می توانند تاثیر گذار باشند که آن هم فراز و فرودهای بسیاری دارد.
نباید فراموش کرد که فاکتور زمان روز بروز اهمیت بیشتری می یابد و "زمان انجام تغیر" گاهی از "ماهیت تغیر" مهم تر است. 

پی نوشت:
1- اگر سیاست روحانی به همین شکل گفته شده در بالا باشد، عامل محرکه و جهت دهنده به آن خواست مردم خواهد بود و اعتراضات و فشارهای مردم ماده خام و لازم برای چانه زنی های در قدرت خواهد بود.
2- عربستان نقش بسزایی در به سرانجام رسیدن معامله هسته ای داشت. شوک ناشی از واکنش عربستان به تسخیر سفارتش باعث شد که روحانی سریعتر و قاطع تر با چنین رفتارهایی مقابله کند و اگر واکنش سریع روحانی از طریق خامنه ای به سپاه انجام نشده بود نه تنها سرنوشت اجرای برجام مشخص نمی شد که موضوع گروگان گیری سربازان امریکایی خود به یک بحران شدیدتر از اشغال سفارت برای ایران تبدیل می شد.

دولت بدون قدرت و انتظار حضور مردم در انتخابات

حمله به سفارت عربستان بیش از حدی که انتظار می رفت ناکارآمدی و بی خاصیتی دولت روحانی را نشان داد. عده ای از تندروهای طرفدار رهبر توانستند یک شبه چالشی چند ساله را برای دولت ایجاد کنند و وضع ایران را در خاورمیانه بیش از پیش تضعیف کنند. عربستان هم از این موضوع استفاده کرد و حداکثر بهره برداری منافع منطقه ای اش و البته تحقیر ایران را به عنوان رقیب در دستور کار قرار داد.
از جنبه خارجی این تحقیر به کل حکومت و ملت ایران برمی گردد و همه -و بیشتر از همه- آیت الله خامنه ای ضرر این تضعیف و تحقیر را کردند/می کتند ، چرا که رهبر مسلمین جهان ناخواسته -در موقعیتی ضعیف- در معرض وزن کشی در منطقه قرار گرفت و سبُک بودنش آشکار شد. سوریه که لنگر ایران در جهان عرب بود فروپاشیده و دولت های حامی ایران در عراق محبوبیت داخلی ندارند. حتی رای ممتنع لبنان در محکومیت ایران در اجلاس اعراب بیشتر از هواداری ایران بدلیل ترس از واکنش حزب الله لبنان و دودستگی در وضع داخلی این کشور است.

در وجهه داخلی اما این واکنش های عربستان به شکل ضعف دولت روحانی دیده می شود. دولت در حد انتظارات مردم به تهدیدهای مخالفانش واکنش نشان نمی دهد و نهایت پاسخش "چند جمله ای کنایه آمیز" در سخنرانی های حسن روحانی به مخالفانش است. برخلاف عده ای که با یا بدون دلیل طرفداری دولت را می کنند هیچ فرقی ندارد که دولت روحانی نمی خواهد یا نمی تواند که به مخالفان پاسخ دهد. نتیجه یکی خواهد بود و آن هم قدرتمندی نهاد رهبری در مقابل سایر اجزای حکومت از جمله قویترین آن -ریاست جمهوری- است.

با این نگاه و دانستن اینکه هیچ یک از نامزدهای مجلس نمی توانند بدون اطاعت -حتی ظاهری- از ولی فقیه از فیلتر شورای نگهبان رد شوند، انتخابات چندان معنی نخواهد داشت. طبیعی است که مردم وقتی انگیزه برای انجام کاری مثل شرکت در انتخابات داشته باشند که حس کنند حرکتشان تغیری در وضع موجود خواهد بود وگرنه امتداد این شرایط دیگر نیاز به زحمت رای دادن ندارد.
اختیارات دولت روحانی و احترام آن از سوی حکومت، تصویری از نگاه رهبر و نظام به رای مردم برای مردم ترسیم می کند. اینکه رییس جمهور و وزیرانش به اندازه چماقداران رهبر نتوانند سیاست خارجی را تعیین کنند نشان می دهد که انتخابات و فرضا حضور نمایندگان مردم -نه رهبر- در مجلس نیز در بهبود وضع کلی کشور اهمیتی نخواهند داشت.

از سوی دیگر، نباید فراموش کرد که در ساختار فعلی جمهوری اسلامی درست است که نهادهای انتخابی -و نظر مردم- اهمیتی در تصمیم گیری های کلان نظام ندارند، اما انتخابات تنها وسیله ای است که پیامهای مردم به رهبر منتقل می شود. به همین دلیل فرق چندانی بین عدم حضور و حضور اما رای به کاندیدایی که بیشترین اختلاف نظر را با نظر حکومت دارد یا حداقل نشان می دهد که دارد، وجود ندارد.
در انتخابات مردم نارضایتی شان را نه تنها به رهبر که به تمام جهان نشان می دهند و همه پیام سیاسی مردم را درک می کنند. چه در سال 76 و انتخاب محمد خاتمی و چه در سال 88 و کودتای انتخاباتی، مردم به دورترین گزینه رهبر رای دادند و مشارکتشان همان چیزی بود که در کشورهای آزاد تحت عنوان تحریم انتخابات معنی می شود.

در وضع فعلی دولت روحانی هنوز فرصت بهره برداری از مساله برداشته شدن تحریم ها را دارد. یا به عبارت دیگر هنوز آیت الله خامنه ای می تواند به بهانه رفع تحریم ها دست دولت را در مسایل داخلی و خارجی باز کند، و همینطور به تایید صلاحیت کاندیداهای مخالف دستور دهد، تا امید بیشتری به حضور مردم در انتخابات داشته باشد. چرا که اولا فرصت کافی تا انتخابات باقی مانده و عمدتا مردم ایران در روزهای آخر تصمیم نهایی شرکت یا عدم شرکت در انتخابات را می گیرند و ثانیا برخلاف انتخابات ریاست جمهوری که رای به مخالفترین نامزد نظام هم به کاسه تایید نظام ریخته می شود، انتخابات مجلس حضور و عدم حضور مردم تعیین کننده خواهد بود. و مردم شهرهای بزرگ بمراتب انگیزه کمتری برای شرکت در انتخابات دارند. (در شهرهای کوچک رقابت های محلی و گروهی به مردم انگیزه مشارکت می دهد.)

اگر به هر دلیل -اعم از رد صلاحیت و...- مشارکت مردم در انتخابات نارضایتی غیر قابل توجیهی را نشان دهد. کار حکومت در سال پیش رو بسیار سخت خواهد بود، چرا که از یک طرف امید بهبود به جامعه تزریق نمی شود و از طرف دیگر حکومت توان تبلیغ و اداره نخواهد داشت چرا که حتی غرور مصنوعی اتمی نیز برباد رفته و نه در داخل و نه در خارج دستاوردی برای نظام باقی نمانده است. وضعی پیش خواهد آمد که حتی دولت کره شمالی هم تجربه نکرده است!

پی نوشت:
1- در شرایط فعلی هم، مردم امیدشان برباد رفته و غرورشان شکسته شده، خصوصا با کنش های عربستان و بی واکنشی، گیجی در تصمیم گیری و ناله های مسئولان نظام که به اوج رسید.
2- یکی از امیدهای امروز مردم برای آینده، پیش بینی مرگ آیت الله خامنه ای در چند سال پیش روست و این امید اگر با تایید صلاحیت های نامزدهای منتقد رهبر در مجلس خبرگان همراه باشد می تواند اندکی به مشارکت مردم در انتخابات کمک کند.

هوش پادشاهی، حماقت انقلابی (به بهانه حمله به سفارت عربستان)

بازهم خبر از حمله به سفارت خانه در ایران در صدر اخبار جهان قرار می گیرد. صحنه های حمله به سفارت عربستان یادآور حملات به سفارتخانه های امریکا و انگلیس شده است. دیپلماسی خارجی عربستان هوشمندانه تلاش می کند تا این همآهنگی و موضع مشترک را میان خودش و کشورهای غربی بخصوص امریکا نشان دهد.

خبر اعدام 47 نفر در عربستان به یکباره منتشر می شود. در حالی که تمامی کشورهای غربی و روسیه تلاش دارند به موضع مشترکی در اتمام بحران سوریه برسند و چانه زنی برای تعیین آینده سوریه بالاگرفته است.
نگاهی به وضعیت جنگ در سوریه به بازشدن معمای اقدام یکباره عربستان کمک می کند. ماههاست که چه داعش و چه سایر نیروهای نزدیک به مواضع عربستان در حال عقب نشینی یا معامله با حکومت اسد هستند و دولت عربستان برخلاف جنگ موفق نفتی علیه روسیه و ایران، در زمین جنگ سوریه، چندان پیشرفتی در مقابل آنها ندارد. حتی برگزاری کنفرانسی در عربستان برای یکی کردن مواضع گروه های مخالف دولت اسد، بیشتر از آنکه متحد کننده مواضع مخالفان باشد موجب سرخوردگی و ناامیدی این گروه ها در میدان جنگ است. چرا که آنها متوجه شدند بزودی باید اسلحه را کنار بگذارند و دیگر از حمایت نظامی عربستان و متحدانش خبری نخواهد بود.
در این شرایط اتمام محتوم جنگ داخلی در سوریه، عایدی چندانی برای عربستان نخواهد داشت و دوباره ایران -یا روسیه- می تواند با برقراری صلح و سرکار بودن دولت اسد، اوضاع را به نفع خود تمام کند. و همانطور که قبلتر گفته شد، دولت اسد بیش از پیش به دامن حامیانش خواهد غلتید.
در حالت فعلی رفتن بشار اسد به عنوان پیش شرط مذاکرات تقریبا حذف شده و حتی به نظر می رسد در دوران انتقال و پیش از رای گیری سراسری در سوریه، حکومت موقت با حضور او تشکیل شود. این نشان می دهد که اولویت غرب در رفتن بشاراسد دیگر مانند قبل مهم نیست و دولتهای غربی هم دولت سکولار متمایل به ایران یا روسیه اسدی را به ادامه جنگ یا حکومت مخالفان تندروی اسلامی ترجیح می دهند. چیزی که برخلاف موضع و تمایل عربستان در منطقه است.

با این توضیحات برای عربستان اعدام 47 نفر از جمله شیخ نمر در این برهه تاریخی یک بازی برد-برد است. چرا که عربستان بوضوح با طرز فکر آیت الله خامنه ای و تندروهای اطراف او آشناست و احتمال می داد که ممکن است سفارت عربستان مورد هجوم لباس شخصی ها قرار بگیرد و خبرش در صدر اخبار جهان بنشیند، این خود اولین برد عربستان در پوشاندن موضوع اعدامِ گروهی مخالفانش است و دوم این اقدام " تسخیر سفارت" از سمت غرب نوعی تداعی رفتارهای بی منطق جمهوری اسلامیست دقیقا در زمانی که تمام دولت و بخشی از حاکمیت ایران تلاش دارد چهره جدیدی از حکومت ایران تصویر کند که نه تنها به خلع سلاح اتمی منجر شده که بتواند راه را برای سرمایه گذاری و روابط مشترک با غرب باز کند.
عربستان با توجه به پیش بینی حمله به سفارت، تمام کارکنان سفارت را از محل سفارتخانه خارج کرده بود و اینچنین هیچ آسیبی به هیچ شخص سعودی نرسید و در کمتر از 24 ساعت کل کارکنان دیپلماتیکش را از ایران خارج کرد. همینطور با یک ژست موجه سیاسی دیپلمات های ایران را به اخراج 48 ساعته از عربستان فراخواند. در حالی که دولت ایران سردرگم -پلیس- در ساعتهای اولیه حادثه نمی دانست که جلوی لباس شخصی ها را بگیرد یا نگیرد!

به زبان ساده تر می شود گفت که عربستان به غرب می گوید، فریب ایران دوره پسا تحریم را نخورید. درست است که ایران تسلیم فشارهای تحریم شد و دست از برنامه هسته ای اش برداشت اما ماهیت این حکومت و رهبر انقلابی همچنان همان است که در 34 سال پیش دیدید و ما هم مانند شما -مثل حادثه سفارت- در یک جبهه و موضع مشترک هستیم. به همان نسبت حضور ایران و متحدان ایران مانند بشاراسد خطری برای امنیت غرب و خصوصا اسراییل هستند و علیرغم جنگ نفتی با کمپانی های امریکایی ما همچنان نزدیک ترین متحد منطقه ای شماییم.

از سوی دیگر واکنش دولت روحانی و شخص او در محکوم کردن حمله طرفداران رهبر به سفارت عربستان اولا که بسیار دیر بود و ثانیا بسیار "معتدل و مبهم". تنها همین حادثه چالش بسیار جدی در روابط خارجی ایران ایجاد کرد و این سنگی است که حسن روحانی، جواد ظریف و تیم دیپلماسی ایران باید از جلوی پایش بردارد. آنهم در مسیری که به خودی خود سنگلاخ است و هموار کردن راه ارتباط با جهان آزاد با حضور آیت الله ها در ایران خود حدیث مفصلیست.

پی نوشت:
1- حماقت "حمله به سفارت" با شعار "حرکت انقلابی" تبدیل به یک ابزار خوب سیاسی برای کشورهای عاقل جهان شده که روابطشان را با این اهرم با ایران کم و زیاد کنند و براحتی برای هر دولتی در ایران چالش ایجاد کنند.
2- هر "حرکت جاهلانه ای" در ایران با عنوان "حرکت انقلابی" نامگذاری شده/می شود و رهبر با افتخار خود را یک فرد "انقلابی" می داند!
3- دولت عربستان با این اعدام گروهی علاوه بر خلاص شدن از دست معترضان بالقوه اش، یک اعتبار هم به دولت اوباما داد با توجیه و خارج کردن طرح محدودیت روادید برای ایرانیان از توجه اذهان!
4- در تصویر بالا بجای ماتادور می توان تصویر عادل الجبیر را تصور کرد، همان فردی که چند سال پیش حکومت ایران قصد ترورش را در خاک امریکا داشت که عملیات لو رفت و خنثی شد!

شرایط برای بازگشت ایران به بازار جهان چگونه است؟

با خروج اورانیوم غنی شده ایران به مقصد روسیه، قدم دیگری در اجرای توافق هسته ای برداشته شد و به احتمال زیاد در کمتر از یک ماه آینده تحریم های ایران هم برداشته خواهد شد.
اما شرایط امروز بازگشت ایران به اقتصاد جهانی با آن روزی که بر اثر تحریم ها ایران از دور اقتصاد خارج شد بسیار تفاوت دارد.
مهم ترین تغیر برای ایران در حال حاضر وضعیت انرژی در جهان و تولید نفت است. در مدتی که ایران در بازار نفت جهان حضور نداشت، امریکا توانست با تکنولوژی جدید استخراج حضور جدی در بازار نفت پیدا کند و از سوی دیگر سرعت رشد اقتصادی چین کند شد.
بعلاوه که عربستان که تعهد داده بود جای خالی نفت ایران در بازار جهانی را پر کند، به قولهایش عمل کرد و تا حد اشباع بازار نفت را لبریز از نفت ارزان کرد. با این افزایش صادرات عربستان به دو هدف عمده می رسید، اول فشار بر شرکت های نفتی جدید امریکایی برای خارج شدن از بازار و دوم فشار بر روسیه و ایران که از نظر سیاسی در طرف مقابل سیاست های عربستان در منطقه قرار گرفته بودند.
علاوه بر تمام این تغیرات بازار نفت، بدلیل 3 رقمی شدن قیمت نفت و افزایش آلودگی جهانی و تغیرات اقلیمی، مسیر بسیاری از تحقیقات و پروژه ها به سمت انرژی های جایگزین و پاک سوق یافت. این خود پتانسیلی ایجاد کرده که در فردای بدون سوختهای فسیلی بشر همچنان می تواند به حیات ادامه دهد.

از سوی دیگر برای اولین بار در تاریخ تمامی کشورهای جهان توانستند به توافقی برای کاهش تولید گازهای گلخانه ای -عمدتا با منشا فسیلی- برسند. این زنگ خطری است برای تمام کشورهایی که اقتصاد و درآمدشان بر پایه سوخت فروشی بنا شده که قریب به یقین قبل از تمام شدن منابع نفت و گازشان با محدودیت های جهانی ناچار به پلمب چاه هایشان هستند برای حفظ زمین.
و طبیعی است که با پیش رو بودن این چشم انداز و شنیده شدن هشدار هر کشوری تلاش می کند تا حداکثر استفاده را از روزهای باقی مانده ببرد و پول بیشتری برای روزهای ممنوعیت و نداری پس انداز کند. همین تلاش بی مهابا باعث می شود که نه تنها قیمت نفت و انرژی فسیلی بیش از پیش پایین بیاید بلکه به مانند اجلاس اخیر اوپک، هیچ توافقی بر سر سقف تولید به نتیجه نرسد.

حال با وجود وقایع بالا ایران دوباره می خواهد به بازار اقتصادی و انرژی جهان بپیوندد. مشخص است که حضور سختی خواهد بود و بعلاوه ایران برای رونق تولید نیاز دارد که سرمایه گذاری هایی در بخش نفت و گاز انجام دهد که با چشم انداز کنونی قیمت ها کمتر شرکتهایی حاضر هستند در بازار پر ریسک و کم بازده ایران حضور پیدا کنند.

بازگشت ایران به بازار، توسعه میادین نفتی عراق و سایر کشورهای صادرکننده، تضمینی برای نفت ارزان آینده است و نه تنها این میزان تولید، جوابگوی مصرف خواهد بود که در صورت نیاز به میزان بیشتر آن و افزایش قیمت نفت، بازهم تولید کنندگان امریکایی هم می توانند به بازار اضافه شوند و دیگر دیدن قیمت نفت 3 رقمی محال خواهد بود. بعلاوه که روز بروز با پیشرفت تکنولوژی، انرژی های جایگزین و تجدید پذیر رقبای جدید و جدی برای انرژی های سنتی می شوند که بمراتب از مقبولیت بیشتری نزد مردم برخوردارند.

این وضعیت انرژی و قیمت نفت فشار سنگینی به حکومت برای بازگشت به بازار جهانی وارد می کند. از یک سو دولت می کوشد با تمام امکانات سرمایه های خارجی را به کشور وارد کند و نشان دهد که شرایط ایران عوض شده و از سوی دیگر مخالفان دولت و آیت الله خامنه ای می خواهند نشان دهند که اوضاع مثل سابق است و هیچ چیز تغیر نکرده.
با ادامه وضع فعلی حضور شرکت های خارجی در ایران نه به قصد سرمایه گذاری های کلان که به سمت جذب بازار مصرفی ایران خواهد بود. همانطور که ایران نیز بعد از سالها تحریم تشنه خرید کالاها و خدمات است.
اما اینکه چقدر ایران بتواند از این رونق اقتصادی سود ببرد، اشتغال ایجاد کند و سرمایه گذاران را راضی به حضور سرمایه ای در ایران کند به جهت گیری های سیاسی رهبر و هوادارانش بستگی دارد. تاکنون آیت الله خامنه ای خواسته که دامنه تغیرات در حد سیاست خارجی ایران بماند و فعالیت های اقتصادی از انحصار نهادهای تحت نظرش خارج نشود و آن را با مردم و دولت تقسیم نکند.

در این شرایط شرکتهای خارجی چندان تمایلی به حضور در بازار ایران نخواهند داشت و با توجه به قیمت نفت و درآمد ایران ریسک حضور را بالاتر از سود عایدی می بینند چرا که از سوی دیگر رفتار حکومت نیزغیرقابل پیش بینیست و نوسانات سیاسی هر لحظه می تواند به خروجشان از کشور منتهی شود.

پی نوشت:
1- مردم، قربانی اصلی بی ثباتی تصمیم گیری هستند همانطور که این سالها هزینه کلانی بابت رویاهای هسته ای آیت الله خامنه ای پرداخت کردند.
2- اعتماد یک شبه بدست نمی آید اما می تواند یک شبه از بین برود. در صورت گشایش ارتباطات با جهان باید بدون اشتباه این اعتماد ساخته شود تا وضعیت اقتصادی کشور بهبود پیدا کند. چنین چیزی با آشفتگی تصمیم گیران حکومتی و در راس آنها آیت الله خامنه ای ناممکن به نظر می رسد.

مجلس خبرگان مهم می شود!

1- با نزدیک شدن به موسم انتخابات، اختلافات میان گروه های درون حکومت افزایش پیدا کرده و هرگروهی تلاش می کند تا حداکثر افراد مورد نظرش را به مجلس خبرگان و مجلس شورای اسلامی وارد کند.
در سالهای قبل نمایندگی و انتخابات مجلس شورای اسلامی بسیار مهمتر از مجلس خبرگان -خفتگان!- تلقی می شد، چرا که هیچکدام از 88 پیرمرد خبرگانی نه اجازه و نه جسارت بازخواست و بررسی عملکرد رهبر را نداشتند و بود و نبود این ارگان هیچ تاثیری در عملکرد نظام -رهبر- نداشت.
اما با بروز نشانه های بیماری و کهولت در آیت الله خامنه ای این مجلس به محل اصلی درگیری های قدرت جناح های مختلف جمهوری اسلامی تبدیل شده است. از یک اصلاح طلبان و جناح چپ با کمک هاشمی رفسنجانی می خواهند از سد شورای نگهبان بگذرند و به خبرگان راه یابند و از سوی دیگر جناح اصولگرا که اهرم چندانی برای رد صلاحیت در دست ندارد، تلاش می کند با تبلیغات تخریبی و هیاهو به آنان حمله کند. حضور حسن خمینی، حسن روحانی و روحانیون نزدیک به میانه روها حداقل این حسن را برای حکومت دارد که تنور انتخابات را داغ می کند و به تبع آن مشارکت مردم افزایش می یابد.
این افزایش مشارکت در نهایت باعث مشروعیت بخشی به تصمیمات مجلس خبرگان در مورد رهبر احتمالی آینده می شود که موجب قوام نظام است و چندان برای مجموعه جمهوری اسلامی بد نخواهد بود.

از سوی دیگر آیت الله خامنه ای چنان افسار مجلس شورای اسلامی را سفت گرفته و نمایندگان مانند عروسکان خیمه شب بازی همگی یکصدا منویات ایشان را تکرار می کنند که حضور و عدم حضور نمایندگان مخالف تقریبا تاثیری در جریانات تصمیم گیری کلان ندارد و به تبع آن انتخابات این مجلس نسبت به مجلس خبرگان کم رنگتر از قبل شده است. اما در این صحنه نیز دولت روحانی مدتهاست زمینه حضور افراد میانه رو و حتی اصلاح طلب را آماده کرده و همینطور با اجرای فرآیند انتخابات زمینه دخالت در -روند- انتخابات برای سپاه و رهبر سخت تر از دولت قبل شده است.
اما بر خلاف مجلس خبرگان -که حساسیت بالاست و نامزدها شناخته شده هستند-، نمایندگان مجلس شورای اسلامی براحتی می توانند توسط شورای نگهبان تارومار شوند و باز هم تنها به خودی ها اجازه ورود به مجلس داده شود.

2- بعد از اتمام دوران دولت احمدی نژاد مدتها بود که آیت الله خامنه ای یک تنه وظیفه افراطی گری و برخورد با مخالفان داخلی و خارجی را انجام می داد. اما در چند هفته گذشته لاریجانی قوه قضاییه نشان داد که می تواند جایگزین مناسبی برای رییس سابق دولت باشد و بدون تفکر و حتی منطق جواب مخالفان رهبر را بدهد و آتش تندروی را زنده نگه دارد.
مضحک ترین سخنانش هم مربوط می شد به جوابگویی به هاشمی رفسنجانی که از نظارت خبرگان به رهبر اسم آورده بود و این سبک مغزترین عضو خاندان لاریجانی با کمال اعتماد به نفس گفته بود که "در قانون اساسی اسمی از نظارت بر رهبر آورده نشده است!" حقیقتا وقتی ریاست قوه قضاییه تا این حد به قانون اساسی ناآشنا باشد یا عامدا و برای چاپلوسی چنین اظهارات خلاف واقعی را مطرح می کند، می شود پیش بینی کرد که کل سیستم قضایی ایران در چه شرایطی باشد...!

فعلا همه چشمها به نظر رهبر و دست شورای نگهبان است تا ببینند چه کسانی از این شورا عبور می کنند و نظام تا چه اندازه اجازه می دهد که نظارت متفاوت در ارکان حکومت راه یابند. این میزان از حضور منتقدان وضع فعلی خود بازتاب وضع حکومت و مخمصه ای دارد که در آن گرفتار شده است.
چرا که گذشته نشان داده در شرایط نارضایتی مردم و ضعف حکومت، نظام به صداهای مخالف اجازه شنیده شدن می دهد و بالعکس. اکنون که وضعیت اقتصادی حکومت در اغما فرو رفته و فشار اقتصادی سو مدیریت و تحریم بیش از همیشه به مردم فشار وارد می کند احتمال دارد که نظام به اندک مخالفانی اجازه حضور در ارکان قدرت بدهد. هم برای جلب نظر مردم به منظور مشارکت در انتخابات، هم جهت استمرار نزاع های سیاسی در مجلس و سرگرم نمودن مردم در چهار سال آتی.

در نهایت آنکه هنوز چند هفته ای تا اعلام نتایج گزینش شورای نگهبان باقی مانده و در روزهای آتی شیوه اجرای برجام و خبرهای مهم لغو تحریم ها می تواند وزنه سیاسی را به نفع دولت یا مخالفان سنگین تر کند.

پی نوشت:
1- در آستانه انتخابات خبرگان، توصیه می کنم مقاله فرهاد رهبر در رابطه با مجلس خبرگان -یک سال پیش نگاشته شده- را مطالعه کنید.

آینده سوریه در صورت توافق چه خواهد شد؟

1- یکی از چالشی ترین ابهامات پرونده هسته ای ایران رفع شد و قدم اول در اعتماد سازی طرفین برداشته شد. این مساله نوید رفع تحریم ها را در آینده ای نزدیک می دهد.
 به موازات رفع تحریم ها؛ تلاشهای بسیاری برای حل مشکل سوریه و اتمام جنگ داخلی آن در حال انجام است. از یک سو تعداد و کیفیت جلسات قدرتهای جهان برای حل مشکل افراطی گری و تروریسم اسلامی با منشا سوریه زیاد شده و از سوی دیگر حتی عربستان نیز سعی می کند جبهه واحدی برای مخالفان دولت سوریه ایجاد کند که احتمالا در مذاکرات صلح نزدیک بتوانند منافع عربستان و بلوک عربی را در مقابل بلوک شیعی- روس تقویت کند.

اما نشانه های اتمام درگیری ها در سوریه چندان ناپیدا نیست. بر روی زمین روند پیشرفت ارتش سوریه و ائتلاف ایران سوریه روسیه شدت گرفته که نشان از بی انگیزگی و تشتت در مدیریت و فرماندهی مخالفان بشاراسد دارد. جنگجویان فهمیده اند که قرار است که مساله سوریه پشت میز و نه در زمین جنگ حل شود و حتی عده ای در حمص با بشاراسد مذاکره کردند و به توافق رسیدند و بطور مسالمت آمیز شهر را تحویل بشار اسد دادند! از سوی دیگر بوضوح صداهایی از غرب بگوش می رسد که بشار اسد سکولار را از جنگجویان اسلامگرای مقابلش بهتر می داند و اعتقاد به حفظ بشاراسد -هرچند بد- نسبت به گزینه های بدتر و جایگزین دارد.
غرب تلاش دارد که آنچه که در مصر یا لیبی یا تونس رخ داد و دیکتاتوری سکولار و آشنا به نظم جهانی با شورشیانی اسلامگرا تعویض شدند رخ ندهد و کشورها در غباری از هرج و مرج و ناامنی و بی ثباتی فرو نروند.

غرب کم کم با این واقعیت آشنا می شود که دولت های باقی مانده از بعد از تقسیم بندی جدید خاورمیانه بعد از جنگ جهانی اول درست است که دیکتاتور و سرکوبگرند، اما نسبت به مردمان مسلمان آن کشورها بسیار دوست داشتنی تر و زبان فهم تر هستند و دموکراسی و آزادی غربی به شرطی موهبت محسوب می شود که مردمان آن کشور هم پذیرای آن باشند و هم درک درستی از آن داشته باشند وگرنه دموکراسی در کشورهای با بافت قومی -اکثر کشورهای عربی- به هرج و مرج و در نهایت تجزیه همراه با کشمکش دائمی منجر خواهد شد. بعلاوه که بستری مناسب برای رشد افراطی گری بدلیل از بین رفتن زیر ساخت های غربی آموزشی و... خواهد بود.

بطور خاص در مورد سوریه، جهان مشکل چندانی با بشار اسد ندارد بجز آنکه دستش به خون مردم خودش آلوده شده و اگر خطری فراتر از مرزها داشته باشد مربوط به نقش کانال ارتباطی اش میان ایران و حزب الله لبنان است که تهدید کننده امنیت اسراییل هستند. به عبارت دیگر، اگر فرض کنیم ایران دست از مواضع ضد اسراییلی اش بردارد، بشار اسد تهدید هیچ کشور همسایه ای نبوده و نیست.
از طرف دیگر با تحریم فلج کننده ایران و سو مدیریت داخلی، ایران ناچار شد که با غرب مذاکره کند و از برخی مواضع افراطی اش دست بکشد. این کنار آمدن با جهان باعث شد که لزوم کنار رفتن بشار اسد هم کمتر شود. و دستیابی به توافق امکان پذیر باشد.

2- بطور خلاصه وضع کشورهای مختلف بعد از توافق احتمالی و ثبات در سوریه به شکل زیر خواهد بود:

غرب
از نظر غرب شرایط جدید کاملا اهدافش را برآورده می کند، حتی اگر بشاراسد با رای مردم در قدرت بماند -که رای چندان قاطعی نخواهد بود- اولا موضع لرزانی خواهد داشت و همیشه مدیون و ممنون غرب خواهد بود که قدرتش را به او بخشیدند. ثانیا تقریبا تا چند دهه و حتی پایان عمر سیاسی اش باید برای رفع آثار جنگ و خرابی ها از کشورش تلاش کند. و همین که سوریه کشوری ضعیف بماند و چشمش به دست خارجی ها باشد کفایت می کند.

عربستان، ترکیه و سایر کشورهای عربی
اما وضعیت برای سایر کشورهای منطقه بخصوص عربستان و ترکیه چندان مطلوب نخواهد بود. آنها تمام تخم مرغ هایشان را در سبد "رفتن بشار اسد و حکومت علویان" چیده بودند. و راه حل جدید باید به نوعی آبروی آنها را از 4 سال دشمنی مستقیم با دولت سوریه حفظ کند. اشکال کار آنجا بود که جنگجویان نیابتی یا به قولی "حزب الله عربستان" خود بخود تبدیل به "داعش" می شود و این گرچه ناشی از سنت اسلامی است، اما برای غرب غیرقابل تحمل است و اپوزیسیون پیشنهادی این کشورها برای جایگزینی دولت بشار اسد اصلا عملی نیست.

ایران
از سوی دیگر ایران چندان بردی از بقای بشاراسد نخواهد برد، چرا که اولا برای اثبات برادری، همچنان مجبور به حاتم بخشی به دولت بشار اسد است برای جبران خسارتهای چهار سال جنگ داخلی که حتی با برداشته شدن تحریم ها قیمت نفت و چشم انداز آن چنان است که کفاف داخل را هم نمی دهد، چه برسد به کمک برای بازسازی کشوری دیگر و این حضور دولت همسو با ایران تنها خرج اضافی بر دوش دولت و ملت خواهد گذاشت!
ثانیا بشاراسد که یک بار با مشورت مشاوران سپاهی با سرکوب خشونت آمیز تظاهرات مردمش، کشورش را به نابودی کشانده و خودش مرگ را به چشمانش دیده، دیگر نه تنها وقعی به رهنمودهای ایران نمی نهد (حتی پولی هم ندارد که طمع کند)، که اگر حمایت های روسیه و غرب خوب باشد به دامان آنها خواهد غلطید در عین حفظ ظاهر دوستانه با ایران. همانطور که امروز هم چشم امیدش به روسیه است...
و البته دیگر بشاراسد برگشته از دنیای مردگان جسارتی هم ندارد که چاشنی رویا پردازی های آیت الله خامنه ای بکند برای محو اسراییل، و نه تنها اسم بشاراسد عملا ارزشی ندارد برای ساختن هلال شیعی -مگر تبلیغات داخلی-  که حتی اگر مردم سوریه بشار اسد را به جوانی اش ببخشند، ایران را به هیچ عنوان نخواهند بخشید بدلیل حضور استعماری و استثماری اش.

روسیه
روسیه وضعیت چندان روشنی در آینده سوریه ندارد. بسته به تبلیغات و پیش زمینه های ذهنی مردم سوریه، می تواند از کشوری مداخله گر -مانند ایران- تا کشوری نجات بخش تغیر کند. این کاملا به خود روسیه و توافقی که با غرب شکل خواهد داد بستگی دارد. اگر روسیه بتواند در نقش منجی و همراه با کشورهای غربی مانند آلمان ظاهر شود، -که به احتمال زیاد اینطور خواهد بود علیرغم چانه زنی ها و مواضع متفاوت- می تواند به حفظ منافع و حتی پایگاه های نظامی اش در سوریه مطمئن باشد. اما اگر نتواند خود را دوست نشان دهد آن وقت در بهترین حالت تنها دوست دولت سوریه خواهد ماند.

اسراییل
و البته پیروز واقعی اتمام این مناقشه اسراییل است که بدون زحمت زیادی "دست دراز ایران" -حزب الله- را تضعیف کرد. یک همسایه ضعیف و محتاج برای 20 سال آینده دارد و البته فرصت ساختن آینده مطمئنی برای اسراییل را بدست خواهد آورد.

عزم جهانی برای پایان جنگ داخلی سوریه جدی است و بزودی خبر مذاکرات گروه های درگیر و دولت بشاراسد شنیده می شود. احتمال دولت ائتلافی که در آن اکثریت سنی هم نقش داشته باشند بعید نیست. که به تبع شرایط گفته شده تغیر خواهد کرد، عمدتا به نفع عربستان و ترکیه و ضرر ایران و روسیه.